Het licht in de donkerste nacht

Gerhard in concentratiekamp Buchenwald

Gerhard en de andere gevangenen arriveren in het doorgangskamp Drancy, ten noordoosten van Parijs. Op de binnenplaats kijkt SS-Hauptsturmführer Alois Brunner hen minachtend aan en verklaart dat ze gijzelaars zijn. De volgende dag zullen ze naar Buchenwald worden gedeporteerd, waar "terroristen" een speciale behandeling zullen ondergaan. Gerhard ziet uitgemergelde gevangenen achter de ramen, die hen met medelijden aankijken.

De mars naar Bobigny: Blikken van medelijden en angst
De volgende ochtend worden 51 gevangenen onder strenge bewaking in rijen opgesteld en gedwongen te voet naar het station van Bobigny te marcheren. Terwijl ze door de straten van Parijs trekken, werpen omstanders hen blikken toe - sommigen vol medelijden, anderen afgewend uit angst.

Bron: https://picryl.com publiek domein/

Bron: https://picryl.com publiek domein/

Chaos op het station: Voorbode van de naderende geallieerden
Op het station heerst chaos. Duitse troepen trekken zich terug, wat voor Gerhard een teken is dat de geallieerden nabij zijn. Hij ziet wagons volgeladen met luchtafweergeschut en zware artillerie, wat bevestigt dat de nazi's hun materieel proberen te redden. Bij een goederenwagon wacht Brunner hen op. Op de wagon is met krijt "Joodse terroristen" geschreven, wat Gerhard als een bittere vorm van erkenning ervaart. Brunner verklaart hen wederom tot gijzelaars en dreigt met executie bij ontsnappingspogingen.

Verzet in de trein: De eerste ontsnappingsplannen
Terwijl de trein zich in beweging zet, beginnen de verzetsstrijders direct naar ontsnappingsmogelijkheden te zoeken. Maurice Margulies wordt aangewezen als leider van de groep.

Parijs brandt: Hoop en vrees
Na enkele uren kleurt een rode gloed de hemel boven Parijs. Het lijkt op branden en explosies, mogelijk gevechten of sabotageacties van het verzet. De trein blijft echter onbeweeglijk staan, wat de hoop aanwakkert dat de geallieerden dichtbij zijn. Maar die hoop vervliegt snel wanneer de locomotief opnieuw fluit en de trein langzaam in beweging komt. Wetend dat hun tijd beperkt is, zetten de verzetsstrijders hun ontsnappingsplan in gang. Ze beginnen een opening in de zijwand te zagen, vastberaden om bij de eerste kans te vluchten.

Luchtaanval bij Laon: Hoop op ontsnapping groeit
Niet veel later loeit het luchtalarm en wordt de trein opnieuw aangevallen. Geallieerde vliegtuigen duiken omlaag en openen het vuur. De locomotief wordt geraakt, en terwijl de gevangenen zich plat op de vloer drukken, galmen explosies door de nacht. Wanneer de aanval voorbij is, blijkt de locomotief onbruikbaar. De Duitsers regelen haastig een vervanging, maar door de herindeling van de wagons bevindt die van de gevangenen zich nu helemaal achteraan. Dit besef geeft hun nieuwe hoop - als ze een kans krijgen om te ontsnappen, zal die nu groter zijn dan ooit.

Vlucht uit de trein
Tijdens een hevige onweersbui vertraagt de trein tot 15-20 km/u. Margulies grijpt zijn kans en springt door een gat in de wagon, waarna andere Franse gevangenen hem zonder orde of planning volgen. De Nederlandse gevangenen protesteren, maar de Fransen trekken zich daar niets van aan. Terwijl 26 personen al ontsnapt zijn, klinken er plotseling schoten en komt de trein piepend tot stilstand. De verraste gevangenen vallen over elkaar heen. Kort daarna openen gewapende soldaten de schuifdeur en ontdekken het gat in de wagon. Brückler arriveert en reageert woedend op de ontsnapping.
Op 25 augustus 1944 komen ze in Buchenwald aan.

Klik op de plattegromd voor een vergroting

Klik op de afbeeldingen voor een vergroting.

Apelplaats, foto opgenomen door de SS in de zomer van 1944.

Plattegrond van een deel van het concentratiekamp Buchenwald

Herdenking bevrijding KZ Buchenwald 2024.

Buchenwald - een concentratiekamp in de buurt van Weimar

Buchenwald was oorspronkelijk niet opgezet als een vernietigingskamp, maar vanaf 1944 werd het steeds meer een plek van massale sterfte. Het aantal gevangenen steeg snel: terwijl het kamp begin 1944 ongeveer 50.000 gevangenen telde, waren dat er tegen het einde van het jaar, met zijn buitenkampen, al meer dan 80.000.
Vooral met de transporten uit de oostelijke kampen, zoals Auschwitz en Groß-Rosen, die werden geëvacueerd vanwege de oprukkende Rode Leger, arriveerden steeds meer mensen – vaak volledig uitgeput en ernstig ziek.
De gevangenen waren ondergebracht in overvolle barakken, die slechts voor een fractie van dit aantal waren bedoeld. Honger, ziektes en een gebrek aan hygiëne bepaalden het dagelijkse leven.
Gustloff fabriek bei KZ Buchenwald

De situatie was het ergst in het zogenaamde "Kleine Lager", een quarantainezone met raamloze paardenstallen, waar duizenden mensen onder onmenselijke omstandigheden moesten overleven. Velen stierven daar aan dysenterie, tyfus en ondervoeding.

Op 24 augustus 1944, één dag voordat Gerhard in het kamp kwam, vielen geallieerde bommenwerpers de wapenfabrieken bij het hoofdkamp aan en vernietigden een groot deel ervan. Ook gevangenen raakten gewond of kwamen om het leven. In mijn boek werkt Gerhard in de Gustloff-fabriek en is daar bezig met opruimingswerkzaamheden. Overlevende gevangenen moesten de schade opruimen en de productie voortzetten.
De Gustloff-fabriek in Buchenwald was een wapenfabriek waar gevangenen onder dwang werkten aan de productie van onder andere de MP 40-machinegeweren. De werkomstandigheden waren extreem zwaar, met lange uren, ondervoeding en mishandeling.

Gerhard in Mittelbau-Dora
In oktober 1944 werden honderden gevangenen vanuit het concentratiekamp Buchenwald overgebracht naar Mittelbau-Dora, een kamp dat diende als centrum voor de wapenproductie van de nazi's. Onder hen bevond zich ook Gerhard Sperber en Ernst Asscher, die plotseling op transport werd gezet. Ze wisten nauwelijks wat hem te wachten stond, maar al snel werd duidelijk dat de omstandigheden in Mittelbau-Dora zo mogelijk nog zwaarder waren.
De reden voor deze overplaatsing lag in de groeiende behoefte aan dwangarbeiders voor de productie van de gevreesde V2-raketten. In de ondergrondse tunnels van de Mittelwerk-fabrieken werden gevangenen gedwongen onder mensonterende omstandigheden te werken. De lucht was verstikkend, de dagen eindeloos en de mishandelingen meedogenloos. Ook Gerhard werd, net als vele anderen, ingezet bij het zware werk, waar velen door uitputting, ziekte of mishandeling het niet overleefden.
Meer over Mittelbau-Dora in de pagina Dora

Verdere informatie

(1) Op 7 november 1920 werd Gerhard Sperber geboren in Berlijn. Hij was van Joodse afkomst en had geen officiële nationaliteit, waardoor hij als staatloos werd beschouwd. Voor de oorlog woonde hij in Parijs, aan de Rue von le Roi 1, samen met zijn vrouw Henrietta Sperber.
Op 25 augustus 1944 werd Gerhard door de BDS (Sicherheitsdienst in Parijs) gearresteerd en gedeporteerd naar het concentratiekamp Buchenwald. De reden voor zijn gevangenschap werd geregistreerd als "staatloos/Jood", een stempel die voor velen in die tijd het begin betekende van een onmenselijke beproeving.
Zijn verblijf in Buchenwald was echter van korte duur. Op een later moment, zoals duidelijk blijkt uit de grote rode tekst op zijn Häftlings-Personal-Karte, werd hij overgebracht naar Mittelbau-Dora. Dit kamp stond bekend om de extreem zware dwangarbeid in de ondergrondse fabrieken van de V2-raketten. De gevangenen, waaronder Gerhard, werden onder verschrikkelijke omstandigheden ingezet in de Mittelwerk-tunnels, waar velen stierven door uitputting, ziekte of mishandeling.
De kaart bevat verder geen informatie over zijn fysieke gesteldheid of het verloop van zijn gevangenschap, maar ze is bewaard gebleven in de archieven van de Internationale Tracing Service (I.T.S.), een organisatie die documenten over Holocaustslachtoffers en overlevenden verzamelde.

(2) Bij aankomst in concentratiekamp Buchenwald had Gerhard Sperber enkele persoonlijke bezittingen bij zich die in bewaring werden genomen. Onder de kledingstukken die werden geregistreerd, bevonden zich een paar schoenen of laarzen, sokken, twee hemden en een onderbroek.
Daarnaast had hij enkele waardevolle voorwerpen bij zich, waaronder een zakhorloge (geel/wit) met een ketting, een polshorloge (geel/wit) met een leren of metalen band, en een trouwring van geel materiaal. De eigendommen werden officieel vastgelegd op het Effekten-Verzeichnis, het inventarisdocument waarin de persoonlijke eigendommen van gevangenen werden genoteerd.

(3) Op de Wikipedia-pagina "Transporten van Joden uit Frankrijk" wordt vermeld dat op 17 augustus 1944 een transport met 51 personen naar Buchenwald vertrok, waarvan 31 de deportatie hebben overleefd. Dit was de trein waarmee Gerhard, bestempeld als "Joodse terrorist", naar Duitsland werd gebracht. In totaal zijn 73.853 Joden uit Frankrijk gedeporteerd. Paula Kaufmann, die eveneens in deze trein zat, bevestigde na de oorlog dat Gerhard zich in de wagon bevond.